'Sheep in the Box': Khi AI không thể chữa lành
Phim của Koreeda cho rằng AI tạo sinh bất lực trước khoảng trống tâm hồn, buộc con người phải tự đối diện nỗi đau để vượt qua tổn thương.
Trong ba thập niên, Hirokazu Koreeda là một trong vài tên tuổi lớn nhất của điện ảnh Nhật Bản đương đại với sức sáng tạo bền bỉ và gặt hái nhiều thành tựu lớn, trong đó có giải Cành Cọ Vàng Liên hoan phim Cannes cho phim Shoplifters (2018). Bộ phim thứ 17 của ông, cũng là dự án thứ 10 tranh giải tại Cannes - Sheep in the Box - khai thác chủ đề quen thuộc của ông: Nỗi đau của con người trước mất mát, nhưng mang màu sắc khoa học viễn tưởng.
Trailer "Sheep in the Box" (Ngày con sống lại), công chiếu trong nước ngày 3/7. Phim được phổ biến đến người xem từ đủ 13 tuổi trở lên (13+). Video: Aeon Beta
Phim kể về cặp vợ chồng trung lưu ở Nhật Bản, Kensuke (Daigo Yamamoto) và Otone (Haruka Ayase), chôn chặt nỗi đau mất đi người con duy nhất sau một tai nạn, cố gắng duy trì cuộc sống bình thường. Một ngày, họ nhận được quảng cáo từ một công ty có thể tái tạo người đã khuất bằng công nghệ AI tạo sinh. Người mẹ Otone phấn khích trước viễn cảnh này, còn người bố Kensuke cho rằng nó chỉ giống như "chiếc máy hút bụi". Nhưng để chiều lòng người vợ đau khổ, anh đồng ý. Và thế là cậu bé robot hình người, giống hệt đứa con trai đã mất - Kakeru (Rimu Kuwaki) - bước vào căn nhà của họ.
Kakeru đáng yêu, ngoan ngoãn và hiểu chuyện. Cậu bé luôn làm hài lòng người mẹ và tìm cách kết nối với người bố, dù anh giữ khoảng cách dè chừng và xưng "chú" với cậu. Nhưng sự xuất hiện của robot tạo sinh đồng thời khơi gợi nỗi đau mà cặp vợ chồng chôn giấu trong lòng. Otone dằn vặt về cái chết của người con, còn Kensuke thú nhận chỉ vì mãi chơi bài, anh đã lỡ giờ đón cậu bé, dẫn đến bi kịch. Thậm chí, Kensuke đưa robot hình người trở lại hiện trường vụ tai nạn trong quá khứ, với hy vọng nó nhớ lại hoặc khôi phục được manh mối về hung thủ. Sự trở lại của người con dưới hình hài robot tưởng như giúp hàn gắn mất mát, nhưng rồi kéo cặp vợ chồng vào viễn cảnh u ám khi cỗ máy ấy phản chiếu ám ảnh và khát vọng trong lòng họ.
Những thước phim trôi qua chậm rãi và lặng lẽ, như cách Koreeda từng kể về những nỗi đau của ông. Gần kết phim mới có một khoảnh khắc lóe sáng, khi người mẹ nói với Kakeru rằng cô mới là "chú cừu trong chiếc hộp". Đến đây, người xem nghĩ đến tham chiếu về "Sheep in the Box" trong truyện Hoàng tử bé (Le Petit Prince) của Antoine de Saint-Exupéry mà Koreeda mượn để làm "ẩn dụ đảo ngược" trong bộ phim mới nhất của ông.
Trong tác phẩm văn học nói trên, khi Hoàng tử bé nhờ người phi công vẽ một con cừu, mọi bức vẽ đều bị chê. Cuối cùng, người phi công chỉ vẽ một cái hộp và nói: "Con cừu cậu muốn ở trong chiếc hộp này", khiến Hoàng tử bé lập tức hài lòng. Đây là một trong những ẩn dụ nổi tiếng nhất của văn học thế giới, hàm ý điều quan trọng không phải là hình ảnh được vẽ ra mà là khả năng tưởng tượng của người nhìn.
Robot trong Sheep in the Box ban đầu giống "con cừu trong chiếc hộp" của Hoàng tử bé. Cậu không phải Kakeru thật nhưng được Otone chấp nhận như con trai ruột. Điểm đáng sợ của robot nằm ở khả năng sinh ra những ký ức giả hoặc những phản ứng cảm xúc dựa trên dữ liệu về người chết. Nó không đi theo kịch bản có sẵn mà học cách trở thành người con đó thông qua việc quan sát, lắng nghe người mẹ. Nhưng, Koreeda đảo ngược phép ẩn dụ ở đoạn kết. Người thực sự bị "nhốt trong chiếc hộp" không phải con robot mà là Otone, người mắc kẹt trong nỗi đau.
Cảnh phim "Sheep in the Box". Ảnh: GAGA
Suốt sự nghiệp, Koreeda có nhiều tác phẩm về những con người không thể bước tiếp sau nỗi đau hoặc mất mát. Trong After Life (1998), người chết mắc kẹt giữa hai thế giới. Ở Still Walking (2008), cả gia đình mắc kẹt trong ngày giỗ của người con trai cả. Với những bộ phim đó, Koreeda luôn kể về những chiếc hộp vô hình. Chúng không phải nhà tù, không phải căn phòng mà là ký ức, gia đình, mặc cảm tội lỗi và tình yêu. Chúng vừa bảo vệ con người, vừa giam cầm con người.
Ở Sheep in the Box, Otone cuối cùng nhận ra robot không phải Kakeru nhưng sự thật ấy không làm vơi đi tình yêu cô dành cho cậu. Điều Otone muốn thừa nhận không phải danh tính của cậu bé mà là người cần được buông bỏ quá khứ và giải thoát khỏi nỗi đau chính là cô. Đây là dấu ấn quen thuộc trong điện ảnh Koreeda khi ông dùng chất liệu khoa học viễn tưởng để kể câu chuyện về mất mát, ký ức và sự chữa lành.
Tuy nhiên, điểm hạn chế lớn nhất của tác phẩm, cũng là một trong những nguyên nhân khiến phim nhận phản hồi khá dè dặt từ giới phê bình quốc tế, là chưa đào sâu đủ xung đột tâm lý để khai thác trọn vẹn chủ đề.
Koreeda có ba giai đoạn sáng tác rõ nét, với thời kỳ đầu (phim Maborosi, After Life hay Nobody Knows), ông theo đuổi lối kể tối giản, xoay quanh cái chết và ký ức. Giai đoạn chín muồi, từ Still Walking đến Shoplifters, đề tài gia đình vẫn là trung tâm nhưng giàu cảm xúc, tạo dư âm bằng những xung đột đời thường. Những năm gần đây, đạo diễn mở rộng biên độ sáng tạo với phim Broker kết hợp êkíp Hàn, Monster thử nghiệm cấu trúc kể chuyện đa góc nhìn, còn Sheep in the Box đánh dấu bước chuyển sang khoa học viễn tưởng.
Việc một đạo diễn ngoài 60 tuổi không ngừng tìm kiếm ngôn ngữ điện ảnh mới là điều đáng ghi nhận. Thế nhưng, khoa học viễn tưởng, nhất là khi gắn với AI tạo sinh, đòi hỏi nhiều hơn một ý tưởng hấp dẫn. Thể loại này đặt ra những câu hỏi về bản thể và nhân tính. Nếu không được đào sâu, các vấn đề ấy dừng ở mức tiền đề của câu chuyện. Ngoài cách đảo ngược ẩn dụ trong Hoàng tử bé, Sheep in the Box chưa khai thác sâu những lớp nghĩa đó.
Đạo diễn Hirokazu Koreeda làm việc với diễn viên nhí Rimu Kuwaki trên trường quay "Sheep in the Box". Ảnh: GAGA
So với các bộ phim dùng AI để chất vấn ranh giới giữa con người và cỗ máy như A.I. Artificial Intelligence (2001) của Steven Spielberg hay After Yang (2021) của Kogonada, tác phẩm của Koreeda khá dè dặt trong việc đẩy các câu hỏi triết học đến tận cùng. Một số đạo diễn sau khi đạt đến đỉnh cao sẽ lặp lại chính mình, Koreeda thì có vẻ vẫn không ngừng tìm kiếm. Có thể Sheep in the Box chưa thành công, nhưng đạo diễn đã can đảm để thử sức với thể loại mới, tìm những cách kể chuyện mới.
No comments